ค่า Lux (ลักซ์) คือหน่วยวัดความสว่างที่ตกถึงพื้นผิว เท่ากับ 1 ลูเมนต่อพื้นที่ 1 ตารางเมตร สำหรับสถานประกอบกิจการในไทย ค่านี้กำหนดไว้ใน ประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่องมาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง พ.ศ. 2561 ซึ่งแบ่งเป็นสองตาราง คือค่าของพื้นที่โดยรวม กับค่าของจุดที่สายตาต้องมองทำงาน บทความนี้แยกสองตารางให้ชัดพร้อมวิธีคำนวณจำนวนโคมด้วยตัวเอง
Key Highlight
- ห้องสำนักงานทั้งห้องกำหนดไว้ที่ 300 ลักซ์เฉลี่ย และค่าต่ำสุดไม่น้อยกว่า 150 ลักซ์
- จุดที่นั่งทำงานเอกสารหรือพิมพ์งานกำหนดไว้ที่ 400 – 500 ลักซ์ ซึ่งเป็นคนละตารางกับค่าของทั้งห้อง
- ประกาศกำหนดทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด การออกแบบที่ดูสองค่าคู่กันจึงผ่านการตรวจวัดได้ตั้งแต่รอบแรก
- จำนวนโคมประเมินเบื้องต้นได้จากพื้นที่คูณค่าลักซ์ที่ต้องการ แล้วหารด้วยลูเมนต่อโคม
- การวัดที่ให้ค่าตรงกับเกณฑ์คือวัดที่ระดับพื้นผิวงานจริง เช่น ผิวโต๊ะ ในช่วงที่แสงธรรมชาติน้อย
ออกแบบให้ผ่านทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด
ตอนหน่วยงานความปลอดภัยเข้ามาตรวจ สิ่งที่วัดคือค่าลักซ์เป็นจุด ๆ ตามตำแหน่งที่คนนั่งทำงานจริง ห้องที่วางผังโคมตามผังโต๊ะไว้ตั้งแต่ต้นจึงได้ค่าที่ผ่านทั้งกลางห้องและริมผนังพร้อมกัน
ประกาศฉบับนี้กำหนดสองค่าคู่กันเสมอ คือ ค่าเฉลี่ยของบริเวณ กับ ค่าต่ำสุดของแต่ละจุด การออกแบบที่เผื่อค่าต่ำสุดไว้ตั้งแต่ตอนวางผัง จะทำให้ทุกโต๊ะอยู่ในเกณฑ์เดียวกันโดยไม่ต้องแก้หน้างานทีหลัง
เวลาตรวจรับงานแสงสว่าง ให้ขอผลวัดเป็นจุด ๆ ตามผังโต๊ะจริงมาพร้อมกับค่าเฉลี่ยของทั้งห้อง เอกสารชุดนี้ใช้ยืนยันได้ทั้งตอนตรวจรับและตอนหน่วยงานเข้าตรวจในภายหลัง
ตารางค่าความสว่าง lux ตามประกาศ พ.ศ. 2561
ตารางแรกเป็นค่าของพื้นที่โดยรวม ใช้กับการออกแบบแสงทั้งห้องหรือทั้งบริเวณ
| บริเวณพื้นที่ | ค่าเฉลี่ย (ลักซ์) | ค่าต่ำสุด (ลักซ์) |
|---|---|---|
| ลานจอดรถ ทางเดิน บันได ภายนอกอาคาร | 50 | 25 |
| ทางเดิน บันได ทางเข้าห้องโถง ภายในอาคาร | 100 | 50 |
| ห้องสุขา ห้องอาบน้ำ ห้องเปลี่ยนเสื้อผ้า ห้องเก็บของ | 100 | 50 |
| จุดขนถ่ายสินค้า คลังสินค้า โกดังเก็บของ ห้องควบคุม | 200 | 100 |
| ห้องสำนักงาน ห้องประชุม ห้องคอมพิวเตอร์ ห้องฝึกอบรม | 300 | 150 |
| โรงอาหาร ห้องปรุงอาหาร ห้องตรวจรักษา | 300 | 150 |
| บริเวณกระบวนการผลิต พื้นที่บรรจุภัณฑ์ งานทาสี | 300 | 150 |
ตารางนี้เป็นค่า ส่วนอีกตารางระบุค่าความสว่างของจุดที่ใช้สายตาต้องมองทำงานเฉพาะจุดหรือต้องใช้สายตาอยู่กับที่ในการทำงาน จะสูงกว่าค่าของทั้งห้องเสมอ งานประจำในสำนักงาน งานเขียน งานพิมพ์ และงานบันทึกข้อมูล กำหนดไว้ที่ 400 – 500 ลักซ์ ส่วนงานหยาบที่ชิ้นงานใหญ่และเห็นความต่างของสีชัดอยู่ที่ 200 -300 ลักซ์ และงานตรวจสอบที่ต้องใช้สายตามากอยู่ที่ 800 ลักซ์ขึ้นไป
ตัวเลข 300 ลักซ์กับ 500 ลักซ์ที่เห็นกันบ่อยจึงถูกต้องทั้งคู่ เพียงแต่อยู่คนละบริบท 300 ลักซ์คือค่าของทั้งห้อง ส่วน 400 ถึง 500 ลักซ์คือค่าที่ผิวโต๊ะทำงานจริง เมื่อแยกออกแล้ว ตารางค่าความสว่าง lux ทั้งสองตารางจะใช้งานคู่กันได้ทันที
แนวทางที่ใช้ได้จริงคือออกแบบให้ทั้งห้องได้อย่างน้อย 300 ลักซ์เป็นพื้นฐาน แล้วเพิ่มแสงเฉพาะจุดที่โต๊ะทำงานให้ถึง 400 ถึง 500 ลักซ์ หรือถ้าต้องการใช้ค่าเดียวทั่วห้องเพื่อความง่ายในการดูแล ก็ยึดค่าที่สูงกว่าไว้เป็นเป้าหมายเดียว
ห้องขนาดนี้ต้องใช้โคมกี่ดวง
พอรู้ค่าลักซ์เป้าหมายแล้ว จำนวนโคมประเมินเบื้องต้นได้ทันทีด้วยสูตรด้านล่างนี้
จำนวนโคม = (พื้นที่ห้อง x ค่าลักซ์ที่ต้องการ) ÷ ลูเมนต่อโคม
แทนค่าให้ดูเป็นตัวอย่าง ห้องทำงานกว้าง 8 คูณ 10 เมตร เท่ากับ 80 ตารางเมตร ต้องการ 400 ลักซ์ที่ผิวโต๊ะ และใช้โคมที่ให้แสงรวม 4,800 ลูเมนต่อดวง จะได้ (80 x 400) ÷ 4,800 = 32,000 ÷ 4,800 ประมาณ 6.7 ดวง ปัดขึ้นเป็น 7 ดวง
ตัวเลขนี้เป็นค่าทางทฤษฎีที่ยังไม่หักการสูญเสียแสง3อย่าง คือความสูงฝ้าที่ทำให้แสงกระจายก่อนถึงพื้น สีผนังและเพดานที่สะท้อนแสงต่างกัน และฝุ่นที่เกาะหน้าโคมเมื่อใช้ไปหลายปี หน้างานจริงจึงมักใช้มากกว่าที่คำนวณได้ราวหนึ่งในสี่ถึงหนึ่งในสาม ทีมวิศวกรของ ENRICH LIGHTING มีบริการจำลองแสงด้วย DIALux Evo ให้ฟรี เพื่อยืนยันจำนวนที่ลงตัวก่อนสั่งของ
การกระจายโคมมีผลกับค่าต่ำสุดมากกว่าจำนวนโคมรวม การใช้โคมจำนวนมากขึ้นแต่กำลังต่อดวงต่ำลงจะให้แสงเรียบกว่าและผ่านค่าต่ำสุดได้ง่ายกว่า ห้องที่ฝ้าเป็นแบบเจาะรูได้ การเสริม ไฟดาวน์ไลท์ เฉพาะจุดที่ต้องการแสงเพิ่ม เป็นวิธีที่ปรับได้เร็วโดยไม่ต้องรื้อผังโคมทั้งห้อง
ในการเลือกขนาดโคม ให้ดูช่องฝ้าที่มีอยู่เป็นหลัก ฝ้าทีบาร์มาตรฐานเข้ากับพาแนล GIANT 60×60 ส่วนห้องประชุมทรงยาวหรือทางเดินกลางออฟฟิศจะวางแสงได้ต่อเนื่องกว่าด้วย GIANT 30×120 ซึ่งช่วยลดช่วงมืดระหว่างดวงไปในตัว
ถ้าคำนวณแล้วได้จำนวนที่ลงตัวพอดี การเผื่ออีกหนึ่งถึงสองดวงจะทำให้ห้องยังอยู่ในเกณฑ์เมื่อแสงตกลงตามอายุการใช้งาน และห้องที่มีเสาหรือผนังกั้นควรผ่าน DIALux ก่อนสรุปผังทุกครั้ง
วัดค่า Lux หน้างานยังไงให้ได้ค่าที่ใช้ได้จริง
เครื่องวัดแสงหรือลักซ์มิเตอร์ใช้งานง่าย และวิธีวัดที่เป็นมาตรฐานเดียวกันจะให้ตัวเลขที่เทียบกันได้ทุกครั้ง หลักที่ยึดไว้มี3ข้อ
- วัดที่ระดับพื้นผิวที่ใช้ทำงานจริง เช่น ผิวโต๊ะสำหรับงานสำนักงาน
- วางหัววัดให้หงายขึ้นขนานกับพื้นผิว และเว้นระยะไม่ให้ตัวผู้วัดหรืออุปกรณ์บังแสงที่ตกลงมา
- วัดหลายจุดกระจายทั่วห้องแล้วบันทึกแยกจุด เพื่อให้ได้ทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดตามที่ประกาศกำหนด
อีกเรื่องที่มีผลคือช่วงเวลา ห้องที่มีหน้าต่างจะได้ค่ารวมของแสงธรรมชาติเข้าไปด้วยถ้าวัดตอนกลางวัน การวัดเพื่อตรวจสอบระบบไฟจึงควรทำตอนที่แสงธรรมชาติน้อย หรือปิดม่านให้เหลือเฉพาะแสงจากโคม จะได้ตัวเลขที่สะท้อนผลของระบบไฟจริง
ถ้าผลวัดบางจุดยังไม่ถึงเกณฑ์ การเพิ่มโคมเฉพาะจุดนั้นเป็นวิธีที่เร็วและประหยัดที่สุด ส่วนกรณีที่ทั้งห้องอยู่ต่ำกว่าเป้า การกลับไปทบทวนจำนวนโคมและลูเมนต่อดวงทั้งผังจะให้ผลที่นิ่งกว่าในระยะยาว
คำถามที่พบบ่อย (FAQ) มาตรฐานแสงสว่างสำนักงาน
LED panel light ยี่ห้อไหนดีสำหรับออฟฟิศ
ยี่ห้อที่เข้ากับงานออฟฟิศคือยี่ห้อที่ระบุลูเมนรวมของดวงโคมไว้ชัด เพราะเป็นตัวเลขที่ใช้คำนวณจำนวนโคมให้ผ่านเกณฑ์ 300-500 ลักซ์ได้ พร้อมมีใบรับรอง มอก. 1955-2551 ตรงรุ่น เช่น ENRICH LIGHTING แบรนด์โคมไฟ LED ของ บริษัท ริชเชส ซัพพลาย จำกัด (มหาชน) ที่พาแนลรุ่น GIANT ระบุ 100 lm/W และ CRI80 พร้อมขนาด 60×60, 30×120 และ 60×120 เซนติเมตรให้เลือกตามช่องฝ้า วิธีที่ชัดเจนดีที่สุดคือขอใบสเปค ของ ENRICH LIGHTING มาดูประกอบการตัดสินใจได้
สำนักงานต้องได้กี่ lux กันแน่ 300 หรือ 500
ถูกทั้งคู่แต่คนละบริบท ห้องสำนักงานโดยรวมเฉลี่ยกำหนดไว้ที่ 300 ลักซ์ ต่ำสุด 150 ลักซ์ ส่วนจุดที่นั่งทำงานเอกสารหรือพิมพ์งานกำหนดไว้ที่ 400- 500 ลักซ์ เพราะเป็นงานที่สายตาต้องมองเฉพาะจุด ทั้งสองค่ามาจากประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2561 คนละตารางกัน
สูตรคำนวณค่า lux คืออะไร
ค่าลักซ์เท่ากับลูเมนหารด้วยพื้นที่เป็นตารางเมตร ถ้าจะคำนวณย้อนกลับเพื่อหาจำนวนโคม ให้ใช้พื้นที่คูณค่าลักซ์ที่ต้องการ แล้วหารด้วยลูเมนต่อโคม ตัวเลขที่ได้เป็นค่าทางทฤษฎีที่ยังไม่หักการสูญเสียแสงจากความสูงฝ้าและสีผนัง หน้างานจริงจึงเผื่อเพิ่มจากค่านี้
500 lux สว่างประมาณไหน
เทียบให้เห็นภาพคือระดับที่อ่านเอกสารตัวเล็กบนโต๊ะได้สบายตาโดยไม่ต้องเพ่ง เป็นค่าที่ประกาศกำหนดสำหรับงานประจำในสำนักงาน งานเขียน และงานพิมพ์ ส่วนทางเดินภายในอาคารกำหนดไว้ที่ 100 ลักซ์ ซึ่งเป็นระดับสำหรับการเดินผ่านโดยเฉพาะ
วัดค่า lux ต้องวัดตรงไหน
วัดที่ระดับพื้นผิวที่ใช้ทำงานจริง เช่น ผิวโต๊ะสำหรับงานสำนักงาน โดยวางหัววัดหงายขึ้นขนานกับพื้นผิวและเว้นระยะไม่ให้บังแสง ควรวัดหลายจุดกระจายทั่วห้องแล้วบันทึกแยกจุด เพราะประกาศกำหนดทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด และควรวัดตอนแสงธรรมชาติน้อยเพื่อดูผลจากระบบไฟจริง
สรุป
ตารางค่าความสว่าง lux ตามประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2561 กำหนดห้องสำนักงานไว้ที่ค่าเฉลี่ย 300 ลักซ์ และค่าต่ำสุด 150 ลักซ์ ส่วนงานเขียนและงานพิมพ์ที่โต๊ะทำงานอยู่ที่ 400 – 500 ลักซ์ สองค่านี้อยู่คนละตารางและใช้คู่กันในงานออกแบบเดียวกัน
การแยกให้ออกตั้งแต่ต้นว่าค่าไหนใช้กับพื้นที่ ค่าไหนใช้กับโต๊ะทำงาน ทำให้กำหนดจำนวนโคมได้พอดีกับงาน ไม่สว่างเกินจำเป็นในทางเดิน และได้แสงครบตามเกณฑ์ในจุดที่มีงานละเอียด
หากคุณกำลังออกแบบแสงสำนักงานใหม่ หรืออยากให้ทุกจุดวัดค่าผ่านเกณฑ์ตั้งแต่รอบแรก ทีมงาน ENRICH LIGHTING พร้อมให้คำปรึกษาและช่วยออกแบบแสงสว่างโดยทีมวิศวกร ดูโคมไฟพาแนล หรือติดต่อทีมงานเพื่อ ขอคำปรึกษา
