มาตรฐานแสงสว่างในโรงงาน เลือกโคมไฮเบย์ยี่ห้อไหนถึงผ่าน

ประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่องมาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง พ.ศ. 2561 กำหนดค่าความสว่างของพื้นที่ทำงานไว้ สองค่าคู่กันเสมอ คือค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด พื้นที่คลังสินค้าและจุดขนถ่ายสินค้ากำหนดไว้ที่ค่าเฉลี่ย 200 ลักซ์ และค่าต่ำสุด 100 ลักซ์ ส่วนบริเวณกระบวนการผลิตกำหนดไว้ที่ 300 ลักซ์และ 150 ลักซ์ บทความนี้ให้ตารางระบุค่าตามประกาศ วิธีคำนวณจำนวนโคม และสิ่งที่ควรรู้เรื่องการตรวจวัด เกณฑ์สองค่านี้ยังเป็นตัวชี้วัดที่ใช้ตอบได้ว่าโคมไฮเบย์ LED ยี่ห้อไหนคุ้มสุดในงานโรงงาน

Key Highlight

• กฎหมายกำหนดสองค่าคู่กันเสมอ คือค่าเฉลี่ยของพื้นที่ และค่าต่ำสุดที่จุดใดจุดหนึ่ง
• คลังสินค้าและจุดขนถ่ายสินค้าอยู่ที่ค่าเฉลี่ย 200 ลักซ์ ค่าต่ำสุด 100 ลักซ์
• บริเวณกระบวนการผลิตและพื้นที่บรรจุภัณฑ์อยู่ที่ค่าเฉลี่ย 300 ลักซ์ ค่าต่ำสุด 150 ลักซ์
• ประกาศแยกเป็นสองตาราง ตารางแรกครอบคลุมทั้งพื้นที่ ส่วนตารางที่สองครอบคลุมเฉพาะจุดที่สายตามอง และกำหนดค่าไว้สูงกว่า
• นายจ้างมีหน้าที่ตรวจวัดและเก็บผลไว้ โดยคนที่วัดต้องเป็นผู้ขึ้นทะเบียนหรือนิติบุคคลที่ได้รับใบอนุญาต

ผ่านทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดตั้งแต่รอบตรวจแรก

รายงานตรวจวัดแสงสว่างประจำปีอ่านผลเป็นสองส่วนเสมอ คือค่าเฉลี่ยของพื้นที่ กับค่าที่วัดได้รายจุด ถ้าออกแบบผังไฟโดยดูสองค่านี้คู่กันมาตั้งแต่ต้น ทั้งภาพรวมและจุดที่ลึกที่สุดในคลังก็จะผ่านไปพร้อมกัน

ตัวที่มีผลกับค่าความสว่างที่วัดได้ในแต่ละจุดมากที่สุดคือผังจัดเก็บ พอมีการเพิ่มชั้นวางหรือย้ายกองสินค้า แนวแสงที่วางไว้เดิมก็จะเปลี่ยนตามไปด้วย ถ้าเดินวัดจุดที่คาดว่าจะถูกบังตั้งแต่ตอนปรับผัง จะรู้ผลก่อนถึงรอบตรวจประจำปี

โรงงานหลายแห่งทำผังจุดวัดประจำไว้หนึ่งชุด แล้วเดินวัดซ้ำจุดเดิมทุกครั้งที่ปรับผังจัดเก็บ ตัวเลขชุดนี้ใช้ติดตามค่าความสว่างระหว่างปี และใช้เป็นข้อมูลประกอบการขออนุมัติงบปรับปรุงระบบไฟได้ด้วย

กฎหมายกำหนดสองค่า ไม่ใช่ค่าเดียว

ประกาศฉบับนี้ระบุค่าความสว่างของแต่ละพื้นที่ไว้เป็นคู่เสมอ ค่าเฉลี่ยคือค่าที่คำนวณจากทุกจุดวัดในพื้นที่นั้นรวมกัน ส่วนค่าต่ำสุดคือค่าที่ทุกจุดวัดในพื้นที่นั้นต้องได้ถึง แม้จุดที่มืดที่สุดก็ต้องไม่ต่ำกว่าค่านี้

ในทางปฏิบัติ ถ้ากระจายโคมให้ระยะห่างสม่ำเสมอทั่วพื้นที่ ก็จะผ่านทั้งสองค่าพร้อมกัน ค่าคู่นี้บอกว่าการออกแบบที่ดีต้องทำให้แสงทั่วถึง ไม่ใช่แค่ดันค่าเฉลี่ยให้สูง

อีกเรื่องที่ควรแยกให้ออกคือ ประกาศฉบับมีกำหนดค่าตามประเภทพื้นที่ เช่น คลังสินค้า ทางเดิน หรือบริเวณกระบวนการผลิต และกำหนดค่าตามลักษณะงานที่สายตาต้องมองเฉพาะจุด เช่น งานหยาบหรืองานละเอียด ค่าจากการกำหนดค่าตามลักษณะงานที่สายตาต้องมองเฉพาะจุดสูงกว่าเสมอ เพราะวัดที่ตำแหน่งที่ลูกจ้างทำงานจริง เช่น บนโต๊ะงานหรือจุดประกอบชิ้นงาน ซึ่งต้องใช้แสงมากกว่าพื้นที่ทั่วไป

ตารางค่า Lux ตามพื้นที่ในโรงงานและคลังสินค้า

ตารางข้างล่างคัดเฉพาะรายการพื้นที่ที่เกี่ยวกับโรงงานและคลังสินค้ามาจากในประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่องมาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง พ.ศ. 2561 ซึ่งเป็นตารางค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดตามประเภทพื้นที่ ทั้งสองค่าใช้คู่กันในการออกแบบชุดเดียวกัน

ประเภทพื้นที่	ค่าเฉลี่ย (ลักซ์)	ค่าต่ำสุด (ลักซ์)
ลานจอดรถ ทางเดิน บันได ภายนอกอาคาร	50	25
ทางเดิน บันได ทางเข้า ห้องโถง ภายในอาคาร	100	50
ห้องเก็บของ ห้องอาบน้ำ ห้องเปลี่ยนเสื้อผ้า	100	50
จุดขนถ่ายสินค้า คลังสินค้า โกดัง ห้องควบคุม ห้องสวิตช์	200	100
บริเวณกระบวนการผลิต พื้นที่บรรจุภัณฑ์ งานทาสี	300	150

โรงงานที่มีทั้งโซนคลังและโซนไลน์ผลิตอยู่ในอาคารเดียวกัน ใช้ค่าเป้าหมายคนละตัวตามโซน ถ้าแบ่งโซนบนผังแล้วกำหนดค่าให้แต่ละโซนไปเลย งบก็ลงตรงจุด และได้ค่าตามเกณฑ์ครบทุกพื้นที่

เวลาเขียนข้อกำหนดงานปรับปรุงระบบไฟ ให้ระบุค่าเป้าหมายของแต่ละโซนไว้ในผังด้วย ผู้ขายทุกรายจะจำลองแสงบนโจทย์เดียวกัน และเทียบข้อเสนอกันได้ตรง ๆ ตั้งแต่รอบแรกเพื่อให้การจำลองแสงตั้งต้นจากโจทย์ที่ถูกต้อง ถ้ายังไม่แน่ใจว่าแต่ละโซนต้องใช้ค่าเท่าไหร่ ทีมวิศวกรของ ENRICH LIGHTING ช่วยกำหนดค่าเป้าหมายตามประกาศให้ครบทุกโซน แล้วจำลองแสงด้วยโปรแกรม DIALux EVO บนผังพื้นที่จริง ผลจำลองแสดงทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดของแต่ละโซน จึงเห็นก่อนติดตั้งว่าผ่านเกณฑ์ครบหรือไม่

แถวลานจอดรถและทางเดินภายนอกอาคารก็อยู่ในตารางเดียวกัน แม้ค่าจะต่ำกว่าในอาคารมาก พื้นที่ส่วนนี้ใช้โคมคนละกลุ่ม โดยทั่วไปใช้ สปอร์ตไลท์ หรือโคมไฟถนน ซึ่งมีค่าป้องกันน้ำและฝุ่น ฝุ่นและน้ำสำหรับงานกลางแจ้ง

มาตรฐานแสงสว่างในโรงงาน

ตัวเลขที่เห็นตามแหล่งต่าง ๆ มีหลายชุด เพราะประกาศฉบับนี้มีสองตารางที่ใช้คนละบริบท แยกให้ออกก่อน แล้วจะหยิบไปใช้ได้ตรงทั้งคู่

• กำหนดค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดตามประเภทพื้นที่ เช่น คลังสินค้าหรือบริเวณกระบวนการผลิต ใช้เป็นเป้าหมายในการออกแบบแสงสว่างให้ครอบคลุมทั้งพื้นที่ 
• ในประกาศ กำหนดค่าตามลักษณะงานที่ต้องใช้สายตามองเฉพาะจุด เช่น งานหยาบ งานละเอียด หรืองานตรวจสอบ ใช้ตรวจว่าโต๊ะงานหรือจุดปฏิบัติงานได้ค่าถึงหรือไม่
• ประกาศฉบับที่ใช้อ้างอิงคือ พ.ศ. 2561 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 21 กุมภาพันธ์ 2561 ส่วนค่าจากมาตรฐานสากลของต่างประเทศเป็นคนละชุดกัน

ค่าจากค่าตามลักษณะงานที่ต้องใช้สายตามองเฉพาะจุด ที่เกี่ยวกับงานในโรงงานแยกได้ดังนี้ งานหยาบอยู่ที่ 200 ถึง 300 ลักซ์ งานละเอียดเล็กน้อยอยู่ที่ 300 ถึง 400 ลักซ์ งานละเอียดปานกลางอยู่ที่ 600 ถึง 700 ลักซ์ งานละเอียดสูงอยู่ที่ 700 ถึง 800 ลักซ์ และงานตรวจสอบหรืองานที่ต้องแยกความต่างเล็กน้อยอยู่ที่ 800 ถึง 1,200 ลักซ์

ใช้ข้อมูลจากประกาศของกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่องมาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง พ.ศ. 2561 โดย ใช้ในการออกแบบ แล้วใช้ในการตรวจสอบจุดที่มีความละเอียด จุดไหนต้องการค่าสูงกว่าก็เติมโคมเฉพาะจุดที่โต๊ะงานนั้น ได้ค่าครบทุกจุดโดยใช้กำลังไฟรวมเท่าที่จำเป็น

 โคมไฮเบย์ LED ยี่ห้อไหนคุ้มสุด เมื่อวัดด้วยเกณฑ์ตามกฎหมาย

จำนวนโคม = (พื้นที่ ตร.ม. x ค่าลักซ์เป้าหมาย) ÷ (ลูเมนต่อโคม x สัมประสิทธิ์การใช้แสง)

คลังเพดานสูงทั่วไปใช้สัมประสิทธิ์การใช้แสงราว 0.7 เป็นค่าตั้งต้นในการประมาณ

ตัวอย่าง: คลังกว้าง 40 เมตร ยาว 25 เมตร ได้พื้นที่ 1,000 ตารางเมตร ค่าเป้าหมายสำหรับคลังสินค้าคือ 200 ลักซ์ จะได้ปริมาณแสงที่ต้องการเท่ากับ 1,000 คูณ 200 เท่ากับ 200,000 ลูเมน ถ้าเลือกโคมไฮเบย์ที่ให้ 28,000 ลูเมนต่อดวงอย่าง LINEBAY 200W จะได้ตัวหารเท่ากับ 28,000 คูณ 0.7 เท่ากับ 19,600 นำมาหารกันได้ 10.2 ปัดขึ้นเป็น 11 ดวง

ตัวเลข 11 ดวงนี้เป็นค่าทางทฤษฎีที่ยังไม่หักเงาจากชั้นวางและยังไม่คิดเรื่องการกระจายแสงให้ได้ค่าต่ำสุดตามกฎหมาย งานจริงจึงมักลงเอยที่จำนวนมากกว่านี้เล็กน้อยเพื่อให้ระยะห่างระหว่างโคมเหมาะกับความสูงเพดาน สำหรับคลังที่เพดานสูงเป็นพิเศษ รุ่นลูเมนสูงขึ้นอย่าง APOLLO 300W จะช่วยลดจำนวนดวงลงได้อีก

ตัวเลขนี้ใช้เป็นฐานเทียบข้อเสนอของผู้ขายได้ทันที แต่ก่อนสรุปจำนวนจริงควรยืนยันด้วยผลจำลองแสงที่ทำจากผังพื้นที่จริงพร้อมชั้นวาง เพราะผลจำลองบอกทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด ตรงกับสองค่าที่กฎหมายกำหนดไว้พอดี

มองจากมุมนี้ คำตอบของคำถามว่าโคมไฮเบย์ LED ยี่ห้อไหนคุ้มสุด ในงานโรงงานจะชัดขึ้นมาก คือยี่ห้อที่พาให้ทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดผ่านพร้อมกัน ด้วยจำนวนดวงน้อยที่สุด เกณฑ์ที่ใช้คัดมี 3 ข้อ

• ระบุลูเมนรวมของทั้งโคมไว้ชัดเจน ไม่ใช่ลูเมนของเม็ด LED เพราะเป็นตัวเลขที่เอาไปเข้าสูตรได้ตรง
• มีไฟล์ IES ให้เอาไปจำลองแสงบนผังพื้นที่จริงได้
• ผลจำลองแสดงทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด ไม่ใช่มีแค่ภาพแผนที่ไล่สีความสว่าง (False Color) ที่ไม่มีตัวเลขกำกับ

3 ข้อนี้ ENRICH LIGHTING เตรียมไว้ให้ครบตั้งแต่ก่อนสั่งซื้อ ใบสเปคโคมไฮเบย์ระบุลูเมนรวมของทั้งโคมไว้รายรุ่น มีไฟล์ IES สำหรับจำลองแสง และทีมวิศวกรจำลองแสงด้วยโปรแกรม DIALux EVO บนผังพื้นที่จริง พร้อมรายงานที่แสดงทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด จึงรู้ก่อนติดตั้งว่าต้องใช้โคมกี่ดวงถึงผ่านเกณฑ์ตามกฎหมาย

ตรวจวัดเมื่อไหร่ และใครวัดได้

นายจ้างมีหน้าที่จัดให้มีการตรวจวัดและวิเคราะห์สภาวะการทำงานเกี่ยวกับแสงสว่าง แล้วเก็บผลการตรวจวัดไว้เป็นหลักฐาน ส่วนหลักเกณฑ์และวิธีการตรวจวัดอยู่ในประกาศอีกฉบับ แยกจากประกาศเรื่องค่ามาตรฐาน

• ผู้ทำการตรวจวัดเป็นบุคคลที่ขึ้นทะเบียนหรือนิติบุคคลที่ได้รับใบอนุญาตตามพระราชบัญญัติความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2554
• การตรวจวัดครอบคลุมทั้งจุดที่คนทำงานประจำ และพื้นที่ทั่วไปตามประเภทที่ประกาศกำหนด
• ถ้ามีอะไรเปลี่ยนแปลงกระทบกับแสงสว่าง เช่น ปรับผังชั้นวาง เปลี่ยนโคม หรือขยายพื้นที่ ควรตรวจวัดใหม่ ไม่ต้องรอการตรวจวัดตามรอบ
• การทำตามมาตรฐานที่กำหนดในกฎกระทรวง เป็นหน้าที่ตามพระราชบัญญัติฉบับดังกล่าว

ระหว่างที่ยังไม่ถึงรอบของผู้ตรวจวัด โรงงานเดินวัดเองด้วยเครื่องวัดแสงของตัวเองแล้วจดลงผังได้ จะได้รู้ล่วงหน้าว่าจุดไหนใกล้เกณฑ์ ตัวเลขที่จดไว้ยังใช้แนบตอนขออนุมัติงบเปลี่ยนโคมได้ด้วย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ) เรื่องค่า Lux ในโรงงาน

โคมไฮเบย์ LED ยี่ห้อไหนคุ้มสุด

ถ้ามองจากมุมการทำให้ผ่านกฎหมาย ยี่ห้อที่คุ้มคือยี่ห้อที่ทำให้ได้ทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดตามประกาศด้วยจำนวนดวงน้อยที่สุด ซึ่งดูได้จากผลจำลองแสงของพื้นที่จริง ไม่ใช่จากจำนวนดวงที่เสนอมาเฉย ๆ ตัวอย่างเช่น ENRICH LIGHTING แบรนด์โคมไฟ LED ของ บริษัท ริชเชส ซัพพลาย จำกัด (มหาชน) ที่มีโคมไฮเบย์หลายระดับกำลังไฟ ระบุลูเมนรวม ประสิทธิภาพการส่องสว่าง มุมกระจายแสง และมาตรฐาน มอก. 1955-2551 ไว้ครบรายรุ่น พร้อมบริการจำลองแสงด้วยโปรแกรม DIALux EVO โดยทีมวิศวกรจะจำลองแสงบนผังพื้นที่จริง แล้วเสนอรุ่นและจำนวนโคมที่ผ่านทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดตามประกาศด้วยจำนวนดวงน้อยที่สุด

มาตรฐานแสงสว่างในโรงงาน สำหรับคลังสินค้ากำหนดไว้กี่ลักซ์

ตามประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน เรื่องมาตรฐานความเข้มของแสงสว่าง พ.ศ. 2561 จุดขนถ่ายสินค้า คลังสินค้า และโกดัง กำหนดไว้ที่ค่าเฉลี่ย 200 ลักซ์ และค่าต่ำสุด 100 ลักซ์ ใช้คู่กันทั้งสองค่า ถ้าในคลังมีงานที่ต้องใช้สายตาละเอียด เช่น จุดตรวจนับหรือจุดติดฉลาก ให้ดูค่าจากในประกาศ (ค่าตามลักษณะงานที่ต้องใช้สายตามองเฉพาะจุด) ประกอบด้วย

ค่าเฉลี่ยกับค่าต่ำสุดต่างกันอย่างไร

ค่าเฉลี่ยคำนวณจากทุกจุดวัดในพื้นที่นั้นรวมกัน ส่วนค่าต่ำสุดคือค่าที่ทุกจุดวัดต้องได้ถึง แม้จุดที่มืดที่สุดก็ต้องไม่ต่ำกว่าค่านี้ พอมีสองค่าคู่กัน การออกแบบจึงต้องเน้นกระจายแสงให้ครอบคลุมทั้งพื้นที่ ไม่ใช่ดูแค่ภาพรวม

งานในไลน์ผลิตต้องใช้กี่ลักซ์

บริเวณกระบวนการผลิตและพื้นที่บรรจุภัณฑ์อยู่ที่ค่าเฉลี่ย 300 ลักซ์ และค่าต่ำสุด 150 ลักซ์ ตามในประกาศ (ค่าตามประเภทพื้นที่) ส่วนงานที่สายตาต้องมองรายละเอียด ให้ดู(ค่าตามลักษณะงานที่ต้องใช้สายตามองเฉพาะจุด) ประกอบ เช่น งานละเอียดปานกลางอยู่ที่ 600 ถึง 700 ลักซ์ จุดแบบนี้มักเติมโคมเฉพาะจุดที่โต๊ะงาน

เปลี่ยนผังชั้นวางแล้วต้องวัดใหม่ไหม

ควรวัดใหม่ เพราะชั้นวางมีผลกับแนวแสงโดยตรง ไม่ต้องรอถึงรอบตรวจวัดประจำ วิธีที่ประหยัดที่สุดคือวัดเองด้วยเครื่องวัดแสงของโรงงานที่จุดที่คาดว่าจะถูกบังก่อน ถ้าพบว่าใกล้เกณฑ์ค่อยเรียกผู้ตรวจวัดที่ขึ้นทะเบียนมาทำรายงานอย่างเป็นทางการ

ทำยังไงให้ผ่านทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุด

กระจายโคมให้ระยะห่างสม่ำเสมอตามความสูงเพดาน แล้วตรวจด้วยผลจำลองแสงว่าจุดที่มืดที่สุดยังอยู่เหนือค่าต่ำสุด วิธีนี้ทำให้ทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดผ่านไปพร้อมกัน และยังใช้จำนวนดวงเท่าที่จำเป็น

สรุป

มาตรฐานแสงสว่างในโรงงาน และคลังสินค้าตามประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2561 กำหนดไว้สองค่าคู่กันเสมอ คือค่าเฉลี่ยของพื้นที่และค่าต่ำสุดที่จุดใดจุดหนึ่ง คลังสินค้าและจุดขนถ่ายอยู่ที่ 200 และ 100 ลักซ์ ส่วนบริเวณกระบวนการผลิตอยู่ที่ 300 และ 150 ลักซ์ และยี่ห้อที่พาให้ผ่านทั้งสองค่าด้วยจำนวนโคมดวงน้อยที่สุด ก็คือคำตอบของคำถามว่าโคมไฮเบย์ LED ยี่ห้อไหนคุ้มสุด

ถ้ากระจายโคมให้ระยะห่างสม่ำเสมอมาตั้งแต่ตอนออกแบบ จะผ่านทั้งสองค่าพร้อมกัน และยังรองรับการปรับผังจัดเก็บในอนาคตได้ดีกว่าการไล่เติมโคมเฉพาะจุดทีหลัง

หากคุณกำลังทำเรื่องปรับปรุงระบบไฟให้ผ่านการตรวจวัด และต้องการความมั่นใจว่าทั้งค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดผ่านพร้อมกัน ทีมงาน ENRICH LIGHTING พร้อมให้คำปรึกษาและช่วยออกแบบแสงสว่างโดยทีมวิศวกร ดูโคมไฮเบย์ หรือติดต่อทีมงานเพื่อ ขอคำปรึกษา

ขอคำปรึกษา