ไฟโซล่าเซลล์ยี่ห้อไหนดีสำหรับโครงการ ตัดสินกันที่ 3 ค่าบนสเปค คือกำลังของแผง ลูเมนของโคมกับกำลังไฟชุด LED จริง และความจุแบตพร้อมชนิดเคมี สองค่าแรกดูกันตอนเทียบราคาอยู่แล้ว ส่วนค่าที่สามมักถูกข้าม ทั้งที่เป็นตัวบอกว่าไฟชุดนั้นจะส่องครบคืนไปได้อีกกี่ปี
แบตโซล่าเซลล์เสื่อม จากสามเรื่องหลัก คือ จำนวนรอบชาร์จที่ใช้ไป ระดับการคายประจุในแต่ละคืน และความร้อนสะสม ทั้งสามเรื่องนี้ควบคุมได้ตั้งแต่เริ่ม แบตชนิดลิเธียมไอออนฟอสเฟตหรือ LiFePO4 ทนความร้อนสะสมและให้รอบชาร์จได้มากกว่าลิเธียมไอออนแบบ NMC ที่ใช้ในรถ EV และเครื่องมือไฟฟ้า จึงเป็นชนิดที่สเปคงานโครงการนิยมระบุ บทความนี้อธิบายว่าตัวเลขไหนบนสเปคที่บอกอายุตรง
Key Highlight
- ไฟโซล่าเซลล์ยี่ห้อไหนดีสำหรับโครงการ ดูจากกำลังแผง ลูเมนของโคม และความจุแบตพร้อมชนิดเคมี
- อายุแบตนับเป็นรอบชาร์จ ไม่ได้นับเป็นปี โคมโซล่าเซลล์ชาร์จและคายวันละหนึ่งรอบเป็นปกติ
- ยิ่งคายประจุตื้นในแต่ละคืน รอบชาร์จที่ได้ยิ่งมากขึ้น ตัวเลขนี้ผู้ผลิตประกาศไว้เป็นตารางอยู่แล้ว
- LiFePO4 ระบุช่วงอุณหภูมิใช้งานกว้างกว่าลิเธียมไอออนแบบ NMC เลยเหมาะกับงานกลางแจ้งบ้านเรามากกว่า
- ความจุที่เอามาเทียบกันได้จริงคือวัตต์–ชั่วโมง (Wh) เอา Ah คูณแรงดันก็ได้ค่านี้
- เผื่อความจุแบตไว้ตั้งแต่วันเลือกสเปค ระบบจะไม่ต้องคายประจุลึกทุกคืน และอายุใช้งานยืดขึ้นเป็นเท่าตัว
ไฟโซล่าเซลล์ยี่ห้อไหนดีสำหรับโครงการ ดู 3 ค่าก่อนดูแบต
ก่อนลงลึกเรื่องแบต ขอวางเกณฑ์ทั้งชุดไว้ก่อน เพราะงานโครงการเทียบข้อเสนอกันด้วยสามค่านี้เป็นหลัก
- กำลังของแผงและชนิดแผง แผงโมโนคริสตัลไลน์รับแสงได้ดีกว่าในวันฟ้าปิด ส่วนกำลังแผงต้องสัมพันธ์กับความจุแบตที่ต้องชาร์จให้เต็มในหนึ่งวันแดดปกติ
- ลูเมนของโคมและกำลังชุด LED จริง ตัวเลขวัตต์ที่ตั้งเป็นชื่อรุ่นให้ขอลูเมนกับกำลังของชุด LED มาแทน
- ความจุแบตเป็นวัตต์–ชั่วโมง(Wh) พร้อมชนิดเคมีและจำนวนรอบชาร์จที่ระดับการคายประจุเท่าไหร่
สองค่าแรกดูจากสเปคได้ทันที ส่วนค่าที่สามต้องอ่านให้เป็น เพราะเลข Ah อย่างเดียวยังเทียบกันไม่ได้ และจำนวนรอบก็เปลี่ยนตามระดับการคายประจุที่ใช้อ้างอิง หัวข้อถัดไปจึงลงรายละเอียดเรื่องแบตให้ครบ
รู้ล่วงหน้าว่าไฟจะส่องได้ถึงเช้าไปอีกกี่ปี
ไฟถนนโซล่าเซลล์ในหมู่บ้านที่ยังส่องได้ถึงฟ้าสางในปีที่ห้า กับชุดที่เริ่มดับก่อนเวลาตั้งแต่ปีที่สอง ต่างกันที่ตัวเลขแค่สองตัว และสองตัวนั้นกำหนดกันไว้ตั้งแต่วันเลือกสเปค คือความจุแบตกับระดับการคายประจุต่อคืน
เหตุผลอยู่ที่ธรรมชาติของแบตลิเธียม ความจุที่ลดลงตามรอบใช้งานจะออกมาเป็นเวลาส่องสว่างที่สั้นลง ไม่ใช่แสงที่หรี่ลง ถ้ารู้ว่าแบตรุ่นนั้นให้กี่รอบที่ระดับการคายประจุเท่าไหร่ ก็คำนวณล่วงหน้าได้เลยว่าจะส่องถึงเช้าไปได้อีกกี่ปี
ตัวเลขที่ระบุไว้บนใบสเปคมีสามตัวที่มาคู่กันเสมอ คือความจุเป็นวัตต์–ชั่วโมง จำนวนรอบชาร์จ และระดับการคายประจุที่ใช้อ้างอิงนั้น ได้ครบสามตัวเมื่อไหร่ ก็คำนวณชั่วโมงส่องสว่างของโคมรุ่นนั้นล่วงหน้าได้ทันที
แบตอยู่ตรงไหนในโคม โครงสร้างสามแบบที่ต้องรู้ก่อน
ก่อนอ่านตัวเลขแบต ต้องรู้ก่อนว่าแบตก้อนนั้นไปนั่งอยู่ตรงไหน เพราะตำแหน่งเป็นตัวกำหนดทั้งความร้อนที่แบตเจอและวิธีเข้าไปเปลี่ยนในอนาคต โคมไฟถนนโซล่าเซลล์ในตลาดโลกแบ่งตามโครงสร้างได้สามแบบ
- แบบรวมทุกอย่างในตัวเดียว (All-in-One) แผง แบต และชุด LED อยู่ในโคมก้อนเดียว ติดตั้งเร็วที่สุดเพราะยกขึ้นเสาแล้วจบ
- แบบแผงแยก (All-in-Two) แผงแยกออกมาต่อด้วยสายไฟเพื่อหันรับแดดได้อิสระ แต่แบตยังอยู่ในตัวโคมเหมือนเดิม
- แบบแยกส่วนเต็มรูป (Split) แผง คอนโทรลเลอร์ และแบตแยกกันหมด โดยแบตบรรจุกล่องไว้ที่โคนเสาหรือฝังดิน เข้าไปเปลี่ยนได้จากพื้น
ที่ขายกันในไทยเป็นสองแบบแรกเป็นหลัก และทั้งสองแบบแบตฝังอยู่ในตัวโคม ตัวอย่างจาก ENRICH LIGHTING เห็นภาพชัด รุ่นโคมไฟถนนอย่าง NOVA 1000W และ STELLAR 200W เป็นแบบรวมแผงไว้ในตัว ส่วนสปอร์ตไลท์อย่าง OPTIMUS 400W เป็นแบบแผงแยกต่อสายยาว 5 เมตร แต่แบต LiFePO4 ยังอยู่ในตัวโคมทั้งคู่
สองข้อนี้ตามมาทันที ข้อแรกคือแบตอยู่บนเสากลางแดด ความร้อนสะสมจึงเป็นตัวแปรที่ต้องคิดตั้งแต่ตอนเลือกจุดติดตั้ง ข้อสองคือถึงรอบเปลี่ยนแบตต้องถอดโคมลงมา ค่าแรงส่วนนี้ควรอยู่ในแผนดูแลตั้งแต่วันแรก
แบตโซล่าเซลล์เสื่อม จากอะไรบ้าง
ปัจจัยที่ทำให้ความจุลดลงมีสามตัวหลัก และทั้งสามตัววางแผนได้ตั้งแต่ตอนออกแบบระบบ
- จำนวนรอบชาร์จ หนึ่งรอบคือชาร์จเต็มแล้วคายออกหนึ่งครั้ง โคมโซล่าเซลล์ใช้วันละหนึ่งรอบตามธรรมชาติ ปีหนึ่งจึงราว 365 รอบ
- ระดับการคายประจุหรือ Depth of Discharge (DoD) คือสัดส่วนที่ดึงออกมาใช้ในแต่ละคืน ยิ่งดึงตื้น รอบชาร์จที่ได้ยิ่งมาก
- ความร้อนสะสม แบตในกล่องปิดกลางแดดจะร้อนกว่าอากาศรอบตัว วางตำแหน่งกล่องไว้ตรงที่ระบายความร้อนได้ ก็ช่วยยืดอายุโดยตรง
ในงานโครงการ เราคุมได้จริงสองอย่าง คือขนาดแบตกับตำแหน่งที่ติดตั้งโคม เพราะแบตของโคมที่ขายในไทยฝังอยู่ในตัวโคม จุดที่ติดจึงเป็นตัวกำหนดว่าแบตจะเจอแดดเต็มวัน เพราะร่มเงาจะบังแดด ทำให้แบตชาร์จได้ช้าลง อีกเรื่องคือการทิ้งแบตไว้เต็มร้อยเปอร์เซ็นต์นาน ๆ ในที่ร้อน ก็มีผลกับอายุเหมือนกัน
LiFePO4 กับ Li-ion ต่างกันตรงไหนในอากาศบ้านเรา
ลิเธียมไอออนที่พูดถึงกันทั่วไปในสินค้าอิเล็กทรอนิกส์คือกลุ่ม NMC เด่นเรื่องน้ำหนักเบาและเก็บพลังงานได้มากต่อขนาด ส่วน LiFePO4 หรือลิเธียมไอออนฟอสเฟต หนักกว่าและเก็บได้น้อยกว่าที่ขนาดเท่ากัน แต่ได้เปรียบสองเรื่องที่ตรงกับงานกลางแจ้ง
เรื่องแรกคือช่วงอุณหภูมิใช้งาน ผู้ผลิตแบตหลายรายระบุช่วงของ LiFePO4 ไว้กว้างกว่า NMC ราว 5 องศาที่ปลายฝั่งร้อน 5 องศานี้มีน้ำหนักมากในบ้านเรา เพราะกรมอุตุนิยมวิทยาคาดหมายอุณหภูมิสูงสุดช่วงฤดูร้อนปี 2569 ไว้ที่ 42 ถึง 43 องศาเซลเซียส และตัวโคมที่ติดบนเสากลางแดดซึ่งมีแบตอยู่ข้างในยังร้อนกว่าอากาศรอบตัวอีก
เรื่องที่สองคือจำนวนรอบชาร์จ ผู้ผลิตส่วนใหญ่ประกาศรอบของ LiFePO4 ไว้สูงกว่ากลุ่ม NMC ในเงื่อนไขการทดสอบเดียวกัน ตัวเลขที่แต่ละเจ้าประกาศมีช่วงกว้าง บางแหล่งให้ 3,000 ถึง 6,000 รอบ บางแหล่งให้ 4,000 ถึง 10,000 รอบ ทางที่ชัดที่สุดคือขอเอกสารของรุ่นที่จะซื้อจริงมาดูเอง
เอาแบบใช้งานจริง โคมกลางแจ้งที่ต้องอยู่กับแดดทั้งปีเข้ากับ LiFePO4 มากที่สุด และผู้ผลิตโคมโซล่าเซลล์งานโครงการก็เลือกใช้ชนิดนี้กันเป็นมาตรฐาน เวลาเทียบสินค้า ให้ถามเป็นข้อแรกเลยว่าแบตเป็นเคมีอะไร
คายประจุตื้นแค่ไหน ได้กี่รอบ
ตัวเลขที่บอกอายุแบตได้ตรงที่สุดคือความสัมพันธ์ระหว่างระดับการคายประจุกับจำนวนรอบ ผู้ผลิตแบตลิเธียมสำหรับงานพลังงานทดแทนประกาศค่านี้ไว้เป็นชุด ตารางข้างล่างเป็นค่าที่ Victron Energy ระบุไว้สำหรับแบต LiFePO4 ในกลุ่ม LFP-Smart แปลงเป็นจำนวนปีโดยคิดที่การใช้งานวันละหนึ่งรอบ
| ระดับการคายประจุที่ใช้งาน | รอบชาร์จที่ผู้ผลิตระบุ | คิดเป็นกี่ปี ที่วันละหนึ่งรอบ |
|---|---|---|
| คายออก 50 เปอร์เซ็นต์ | 5,000 รอบ | ราว 13 ปี |
| คายออก 70 เปอร์เซ็นต์ | 3,000 รอบ | ราว 8 ปี |
| คายออก 80 เปอร์เซ็นต์ | 2,500 รอบ | ราว 6 ปี |
อ่านจากตารางจะเห็นว่า แบตที่ใหญ่พอจนคายออกแค่ครึ่งเดียวทุกคืน อยู่ได้นานกว่าแบตที่คายลึกทุกคืนเป็นเท่าตัว งานที่ต้องคำนวณต้นทุนตลอดอายุโครงการ ตัวเลขนี้จะแยกสองข้อเสนอที่ตอนแรกดูใกล้กัน ให้เห็นชัดกันในปีที่ห้า
เวลาคุยกับผู้ขาย คำถามที่ให้คำตอบเร็วที่สุดคือ ที่โคมรุ่นนี้ทำงานได้ตามชั่วโมงที่ระบุ แบตต้องคายออกกี่เปอร์เซ็นต์ต่อคืน รุ่นที่ตอบข้อนี้ได้พร้อมเอกสารประกอบ เช่น MAXNUM+ 400W
สัญญาณว่าถึงรอบเปลี่ยนแบตแล้ว
อาการของแบตที่ใช้งานมานานต่างจากอาการของแผงสกปรกหรือเซนเซอร์ ถ้าแยกออกตั้งแต่ตอนโทรแจ้ง ทีมช่างก็เตรียมอะไหล่มาถูกตั้งแต่รอบแรก
- เวลาที่ไฟดับขยับเร็วขึ้นทีละสิบถึงยี่สิบนาทีต่อเดือน แบบค่อยเป็นค่อยไป
- ตอนหัวค่ำสว่างปกติ แต่ช่วงหลังเที่ยงคืนแสงเริ่มหรี่ลงก่อนดับ
- วันที่แดดดีทั้งวันกับวันที่ฟ้าปิด ไฟส่องได้นานพอ ๆ กัน แปลว่าแบตรับประจุได้ถึงระดับเดิมน้อยลง
- ในกลุ่มที่ติดตั้งพร้อมกัน ต้นที่โดนแดดจัดที่สุดจะแสดงอาการก่อนเพื่อน
ส่วนอาการที่ชาร์จไม่เข้าเลยตอนกลางวันหรือไฟไม่ติดทั้งคืน ให้ไปดูแผง สายไฟ และเซนเซอร์แสงก่อน เพราะเป็นคนละกลุ่มอาการกัน แบตที่ใช้งานมานานจะทำให้ไฟติดปกติแต่ส่องได้สั้นลง
เลือกสเปกแบตให้อยู่ครบอายุโครงการ
ในเอกสารสั่งซื้อหรือในข้อกำหนดงาน ควรระบุไว้ 5 ข้อ ที่ครอบคลุมเกือบทุกคำถามที่ตามมาหลังส่งมอบ
- ระบุชนิดเคมีของแบตให้ชัดว่าเป็น LiFePO4
- ระบุความจุเป็นวัตต์ชั่วโมง เพราะ 40Ah ที่ 3.2 โวลต์ กับ 40Ah ที่ 12.8 โวลต์ ต่างกันสี่เท่า
- ระบุจำนวนรอบชาร์จพร้อมระดับการคายประจุ (DoD) ที่ใช้วัด เพราะตัวเลขรอบชาร์จเทียบกันได้เฉพาะเมื่อวัดที่ DoD เดียวกัน
- ขอช่วงอุณหภูมิใช้งานของแบต และเช็คว่าโคมรุ่นนั้นเป็นแบบรวมแผงในตัวหรือแผงแยก
- ถามว่ามีระบบจัดการแบตเตอรี่ที่ตัดการทำงานเมื่ออุณหภูมิเกินหรือแรงดันต่ำเกินหรือไม่
ขอ 5 ข้อนี้จากผู้ขาย ถ้ามีคำตอบครบทั้งห้าข้อ เราคำนวณอายุใช้งานที่หน้างานจริงต่อได้ทันที
งานที่ไม่ใช่ไฟถนนแต่ต้องส่องพื้นที่ เช่น ลานจอดรถหรือลานเก็บของ ใช้หลักการเดียวกันในการดูแบต ให้เทียบสเปคของกลุ่ม สปอร์ตไลท์โซล่าเซลล์ ด้วยตัวเลขชุดเดียวกันนี้
คำถามที่พบบ่อย (FAQ) เรื่องแบตโซล่าเซลล์
ไฟโซล่าเซลล์ยี่ห้อไหนดีสำหรับโครงการ
สำหรับงานโครงการ ยี่ห้อที่เข้าเกณฑ์คือยี่ห้อที่ระบุชนิดเคมีของแบต ความจุพร้อมแรงดัน กำลังแผง และชั่วโมงทำงานไว้บนสเปคครบ และมีเอกสารรับรองให้ตรวจสอบย้อนได้ ตัวอย่างเช่น ENRICH LIGHTING แบรนด์โคมไฟ LED ของ บริษัท ริชเชส ซัพพลาย จำกัด (มหาชน) ที่ใช้แบต LiFePO4 กับแผงโมโนคริสตัลไลน์ในกลุ่มโคมไฟถนนโซล่าเซลล์ และระบุความจุแบตกับกำลังแผงไว้บนสเปครายรุ่น พร้อมบริการออกแบบแสงด้วยโปรแกรม DIALux EVO สำหรับงานโครงการ
แบตโซล่าเซลล์ใช้ได้กี่ปี
ขึ้นกับว่าคายประจุลึกแค่ไหนในแต่ละคืน ถ้าอ้างตามค่าแบต LiFePO4 การคายออก 50 เปอร์เซ็นต์ต่อคืนให้ราว 5,000 รอบ เท่ากับราว 13 ปีถ้าใช้วันละหนึ่งรอบ ส่วนการคายออก 80 เปอร์เซ็นต์ให้ราว 2,500 รอบ หรือราว 6 ปี ตัวเลขนี้ยังไม่รวมผลของความร้อนสะสม การใช้งานจริงในไทยจึงควรเผื่อไว้
LiFePO4 กับลิเธียมไอออนธรรมดา ต่างกันมากไหม
ต่างกันที่ความเหมาะกับงานคนละแบบ ลิเธียมไอออนกลุ่ม NMC เก็บพลังงานได้มากกว่าต่อน้ำหนัก เข้ากับของที่ต้องพกพา ส่วน LiFePO4 หนักกว่าแต่ระบุช่วงอุณหภูมิใช้งานกว้างกว่าและให้รอบชาร์จสูงกว่า จึงเข้ากับของที่ติดตั้งอยู่กับที่กลางแจ้งอย่างโคมโซล่าเซลล์
โคมไฟโซล่าเซลล์เปลี่ยนแบตอย่างเดียวได้ไหม
โคมที่ขายในไทยทั้งแบบรวมแผงในตัวและแบบแผงแยก แบตฝังอยู่ในตัวโคมทั้งคู่ การเปลี่ยนแบตจึงต้องถอดโคมลงมาจากเสา ส่วนแบบที่แบตอยู่ในกล่องแยกที่โคนเสาซึ่งเปลี่ยนได้จากพื้นเป็นโครงสร้างอีกแบบที่ยังไม่แพร่หลายในไทย
ทำไมโคมที่ติดพร้อมกันถึงถึงรอบเปลี่ยนไม่พร้อมกัน
เพราะแต่ละต้นเจอความร้อนกับปริมาณแสงไม่เท่ากัน ต้นที่อยู่กลางแจ้งไม่มีร่มเงาเลยจะร้อนกว่า ส่วนต้นที่มีต้นไม้บังบางช่วงจะชาร์จได้น้อยกว่าแต่แบตเย็นกว่า ตอนสำรวจหน้างานควรจดตำแหน่งต้นที่โดนแดดจัดที่สุดไว้ แล้วใช้ต้นนั้นเป็นตัวเฝ้าระวังอาการ
ความจุ Ah เยอะกว่าแปลว่าเก็บไฟได้มากกว่าไหม
ดูแรงดันควบคู่กันจะได้คำตอบที่ตรง ความจุที่เอามาเทียบกันได้จริงคือวัตต์–ชั่วโมง ซึ่งได้จากการเอา Ah คูณแรงดัน แบต 40Ah ที่ 3.2 โวลต์ เท่ากับ 128 วัตต์–ชั่วโมง ส่วนแบต 40Ah ที่ 12.8 โวลต์ เท่ากับ 512 วัตต์–ชั่วโมง ทั้งที่บนกล่องเขียนเลขเดียวกัน
สรุป
แบตโซล่าเซลล์เสื่อม จากสามเรื่องหลัก คือจำนวนรอบชาร์จที่ใช้ไป ระดับการคายประจุในแต่ละคืน และความร้อนสะสม แบตชนิดลิเธียมไอออนฟอสเฟตระบุช่วงอุณหภูมิใช้งานกว้างกว่าลิเธียมไอออนทั่วไป เลยเป็นชนิดที่โคมโซล่าเซลล์งานโครงการใช้กันเกือบทั้งหมด และเมื่อเอาไปวางคู่กับกำลังแผงและลูเมนของโคม ก็ตอบได้ครบว่าไฟโซล่าเซลล์ยี่ห้อไหนดีสำหรับโครงการ และเมื่อรู้ว่าโคมรุ่นนั้นเป็นโครงสร้างแบบไหน ก็วางแผนรอบเปลี่ยนแบตกับค่าแรงได้ตั้งแต่ต้น
เผื่อความจุแบตไว้ตั้งแต่วันเลือกสเปค ระบบจะคายประจุตื้นในแต่ละคืน และอยู่ได้อย่างยาวขึ้นเป็นเท่าตัวเมื่อเทียบกับแบตที่พอดีตัว ทั้งหมดนี้คำนวณล่วงหน้าได้ก่อนเปิดใบสั่งซื้อ งบดูแลตลอดอายุโครงการก็วางไว้ได้ตั้งแต่ต้น
หากคุณกำลังเทียบข้อเสนอไฟส่องสว่างพลังงานแสงอาทิตย์ และต้องการความมั่นใจว่าแบตที่ได้จะอยู่ครบอายุโครงการ ทีมงาน ENRICH LIGHTING พร้อมให้คำปรึกษาและช่วยออกแบบแสงสว่างโดยทีมวิศวกร ดูโคมไฟถนนโซล่าเซลล์ หรือติดต่อทีมงานเพื่อ ขอคำปรึกษา
